احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
447
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
اول كسى كه خبر بروز انقلاب را شنيد حميد خان سياح ديپلومات ايرانى بود كه بعدها خدمت شايانى در حفظ مصالح ايران نمود ؛ رئيس قسمت انزلى شيلات ليانوزف و سكرسنيسكى كه به طهران آمده و در گراند هتل منزل كرده بود در موقع ملاقات تلگراف بىسيم رئيس دولت موقتى روسيه لووف مبنى بر وعدهء تأسيس مجلس مؤسسان به ملت روس را به سياح ارائه داده مشار اليه فورا مراتب را باستحضار مشير الدوله رسانيد . مشير الدوله آن رجل تجربهديده و دورانديش پس از تفكر گفت : « گمان ميكنم كار انقلاب به جائى برسد كه حتى مجلس مؤسسان هم نتواند تشكيل شود ! » در آن هنگام سفارت امپراطورى در طهران مركب بود از نيكلا فن اتر وزيرمختار ، ولاديمير فن اتر وزيرمختار روس در ميان اعضاء سفارت مينورسكى مستشار ، فن هانرى باخ نايب اول ، ولاديمير يورينف ترجمان اول ، بارن كنستانتين طوبه نايب دوم ، عبد اللّه خان آهى منشى اول ، شريعتزاده آتاشه . در اوائل انقلاب مارس 1917 سيد ضياء الدين طباطبائى در روسيه اقامت داشت يعنى از طرف دولت شاهنشاهى به مأموريت فوق العاده رفته بود . از پطروگراد پايتخت آن روز كتبا و تلگرافا و بوسيلهء قاصد مخصوص تذكراتى بدولت داده و خاطرنشان ساخت كه موقع استفاده براى ايران فرا رسيده و آنى غفلت جائز نيست . چون در آنوقت معين الوزاره ( حسين علاء ) رئيس كابينهء وزارت امور خارجه بود و سيد ضياء الدين نسبت به وى بيش از ديگران اعتماد داشت او را طرف مكاتبه قرار داد . فكر لزوم مخابره تلگراف تبريك از ناحيهء وكلاى سابق مجلس ايران به مجلس دوماى روسيه از مغز سيد ضياء الدين تراوش كرده و به معين الوزاره تلقين شد . ما عين تلگراف نمايندگان مجلس و ترجمه آن را در صفحهء 409 و 410 و پاسخ آن را در صفحهء 412 اين كتاب درج نمودهايم . اينك به نشر مراسلات جوابيه معين الوزاره بعنوان سيد ضياء الدين ميپردازيم : « 5 جمادى الثانيه 1335 - جناب آقاى آقا سيد ضياء الدين پطرگراد فدايت شوم تلگراف جنابعالى كه اطلاعات تشكيل حكومت ملى روسيه را تكميل مينمود شرف وصول بخشيد . واقعا در موقع عيد ملى ايران و سال جديد بهترين عنايات الهى كه شامل حال ايرانيان شده است اين پيشآمد بوده كه